Star Wars: Son Jedi

Star Wars: Son Jedi (Star Wars: The Last Jedi), Knives Out’un yönetmeni Rian Johnson’ın yazıp yönettiği, Luke Skywalker’ı kırk yıl sonra perdeye döndüren Mark Hamill ile Kylo Ren rolündeki Marriage Story yıldızı Adam Driver’ı karşı karşıya getiren 2017 yapımı bir bilim-kurgu-macera filmidir. Star Wars: Son Jedi Serinin en sevilen kahramanını zafer anıtı olmaktan çıkarıp kırgın bir münzeviye indirdiği için, yapım daha ilk gösteriminde hayran kitlesini iki cepheye ayırdı. 15 Aralık 2017’de Walt Disney Studios Motion Pictures dağıtımıyla vizyona giren film, eleştirmenlerin büyük ölçüde alkışladığı ama izleyicinin bir bölümünün ihanet saydığı ender blockbuster örneklerinden biridir.

Disney’in 2012’de Lucasfilm’i devralmasıyla kurulan yeni üçlemenin orta halkası olan Son Jedi, stüdyonun elindeki en değerli mülkü tek bir yönetmenin kişisel imzasına emanet etme kararının ürünüdür. Rian Johnson’a tanınan bu serbestlik, dev bütçeli stüdyo sinemasında giderek istisnaya dönüşen bir güven jestiydi — ve filmin hem atılganlığını hem de kavgasını aynı kaynaktan besledi.

Yönetmenin asıl hamlesi, hayranların yıllarca ördüğü beklentileri bilinçli biçimde boşa çıkarmaktı: Rey’in soyu, Snoke’un kimliği, Luke’un kahramanca dönüşü — umulan yanıtların neredeyse tamamı geri çevrildi. Kimi izleyici bunu seriyi taşlaşmaktan kurtaran bir tazeleme saydı, kimi ise yıllardır sürdürülen bir sözleşmenin tek taraflı feshi gibi gördü. Aşağıda bu ayrılığın yönetmen tercihlerinden oyuncu kadrosuna ve filmin tetiklediği kültürel dalgaya kadar nereden beslendiğini, ne göklere çıkararak ne de yerin dibine sokarak ele alıyoruz.

Rian Johnson’ın Yıkıcı Yazarlık Tercihi

Rian Johnson, devraldığı destanın kutsal saydığı seçilmişlik, kahramanlık ve süreklilik varsayımlarını tek bir filmde teker teker söker.

Yönetmenin önceki işleri bu yıkıcılığı zaten muştuluyordu. Brick’in lise koridorlarına yerleştirdiği kara film grameri ve Looper’ın zaman yolculuğunu bir anne-oğul ikilemine indirgemesi, onun tür kalıplarına içeriden yüklenmeyi sevdiğini göstermişti. Son Jedi’de aynı dürtü, galaksinin en dokunulmaz mitlerine yönelir.

Filmin can alıcı önermesi, kahramanlığı bir kan hattının ayrıcalığı olmaktan çıkarmaktır. Güç’ün soylu bir soyağacına değil, ahırdaki bir çocuğa bile ait olabileceği fikri, serinin kırk yıllık seçilmiş-kahraman anlatısına dosdoğru meydan okur. Bu önerme mesleki eleştiride büyük ölçüde takdir toplarken, mitolojinin kesintisizliğine bağlanmış izleyicide kırgınlık yarattı.

Bu yıkım arzusunun en açık ifadesi, Kylo Ren’in “Geçmişi öldür; gerekiyorsa kendi ellerinle” repliğidir — film, bu cümleyi hem bir kötü adam tehdidi hem de kendi yaratıcı manifestosu olarak kullanır. Luke’un kutsal Jedi metinlerini yakmaya yeltenmesi, ardından Yoda’nın hayaletinin bu işi gülerek tamamlaması, serinin kendi kutsal kitabına kibrit çakan en kışkırtıcı anlarından biridir. Johnson, geçmişe duyulan saygıyı bir ağırlık olarak çerçeveler ve karakterlerini ancak o yükü bıraktıklarında özgürleştirir.

Biçim tarafında film, sözünü görüntüyle de tutar. Steve Yedlin’in kamerası, kırmızı tuzun beyaz yüzeyin altından fışkırdığı Crait gezegenini ve Snoke’un taht odasındaki dövüşü serinin en akılda kalan kareleri arasına yazar. Bu görsel iddianın doruğu, Amiral Holdo’nun gemisini ışık hızında düşman filosunun içine sürdüğü o sessiz sahnedir; kimisi için sinemanın nefes kesen bir anı, kimisi içinse “bunu neden daha önce kimse yapmadı?” sorusuyla evrenin kurallarını sarsan bir tutarsızlıktır. John Williams’ın müziği ise tanıdık temaları yeni bir hüzünle gölgeler. Bilim-Kurgu arşivimizdeki yazar-yönetmen işleriyle yan yana konduğunda, Son Jedi’nin biçimsel iddiası tartışmasız bir kazanç hanesidir.

🎬 Küratör Notu

Bir yönetmenin franchise zincirinden kurtulduğunda neye dönüştüğünü merak ediyorsanız, Johnson’ın hemen ardından çektiği Knives Out’a bakın: özgün, keskin ve neredeyse oybirliğiyle alkışlanmış. Son Jedi’nin kavgası, kısıt ile yetenek arasındaki sürtünmenin de hikâyesidir. Macera seçkimizdeki seri filmleri, bu sürtünmeyi yönetebilenlerin neden azınlıkta kaldığını gösterir.

Mark Hamill Ekseninde Bir Kuşak Devri

Mark Hamill, zafer kazanmış Luke Skywalker’ı kırgın ve inzivaya çekilmiş bir adama dönüştürür.

Performansın kendisi, bir kahramanın çöküşünü canlandırmadaki yürekliliğiyle dikkat çeker; umudunu yitirmiş bir üstadın kederi, serinin alışkın olmadığı bir tona kapı aralar. Yine de bu yorum, Luke’u yenilmezlikle anan kuşağa bir ihanet gibi geldi — üstelik Hamill’in kendisinin de karakterin bu hâliyle aynı fikirde olmadığını açıkça söylemesi, anlaşmazlığı setin içine kadar taşıdı. Filmin doruğunda Luke’un, galaksinin öbür ucundan astral bir yansımayla İlk Düzen’in karşısına tek başına dikilmesi ve tek bir darbe indirmeden direnişe zaman kazandırması, kahramanı kılıç sallatmadan zafere ulaştıran alışılmadık bir final olarak hem zarif hem tartışmalı bulundu.

Carrie Fisher’ın Leia Organa’sı filme bambaşka bir ağırlık yükler. Oyuncu, çekimler tamamlandıktan sonra Aralık 2016’da — filmin Aralık 2017’deki vizyonundan tam bir yıl önce — hayatını kaybetti; böylece Son Jedi gösterime girdiğinde istemeden bir veda törenine dönüştü ve Fisher’ın tamamladığı son başrol performanslarından biri olarak anıldı. Perdedeki her Leia anı, bu gerçeğin gölgesinde bugün başka türlü seyrediliyor.

Asıl devir teslim ise genç kadronun omzundadır. Daisy Ridley’in Rey’i, Adam Driver’ın Marriage Story ve BlacKkKlansman’da damıttığı kırılgan öfkeyi Kylo Ren’e taşıması, Oscar Isaac’in Ex Machina’dan Dune’a uzanan karizması ve John Boyega’nın atik enerjisi, bayrağı yeni bir nesle geçirme yükünü üstlenir. Bu geçiş, Aksiyon türünde kuşak devrinin ne kadar nazik bir denge olduğunun en görünür örneklerinden biridir.

Bu yeni neslin dramatik kalbi, Rey ile Kylo Ren arasında kurulan zihinsel köprüdür. Filmin Güç üzerinden ördüğü bu uzaktan diyalog, iki gencin birbirini kendi safına çekme çabasını gerilimli bir baştan çıkarmaya dönüştürür ve Snoke’un taht odasındaki o geçici ittifakla doruğa ulaşır. Hem eleştirmenlerin hem de hayranların önemli bir bölümünün hemfikir olduğu nadir noktalardan biri, Ridley ile Driver’ın bu sahnelerdeki kimyasının filmin en güçlü kozu olduğudur. Anlatının geri kalanı izleyiciyi bölse de, bu eksen serinin duygusal sürekliliğini neredeyse tek başına ayakta tutar; üçlemenin sonraki halkasının da en çok bu ilişkiye yaslanması tesadüf değildir.

Bölünmüş Alımlanma Neyi Açığa Çıkardı?

Filmin bölünmesi, bir kalite kusurundan çok bir aidiyet kavgasını ele verir.

Mesleki eleştiri, filmin tematik cüretini ve görsel iddiasını büyük ölçüde olumlu karşıladı; oyunculuk, kurgu ve sinematografi sık sık övgü topladı. Buna karşılık hayran tabanının kayda değer bir bölümü, karakter yaylarını, mizah tonunu ve teorilerin çürütülüşünü bir sadakatsizlik saydı. İki kayıt arasındaki uçurum, sosyal medya çağında bir filmin nasıl iki ayrı gerçeklikte aynı anda yaşayabileceğini gösterdi.

Tepkinin bir bölümü ise metnin sınırlarını aşıp çirkinleşti. Rose Tico’yu canlandıran Kelly Marie Tran, çevrim içi linçin ve ırkçı-cinsiyetçi tacizin hedefi olarak sosyal medyadan çekilmek zorunda kaldı; benzer bir basınç Daisy Ridley’e de yöneldi. Bu olay, bir eseri değerlendirirken metni çevreleyen gürültüden ayırmanın neden zorunlu olduğunu acı biçimde hatırlattı — bir filmi sevmemekle, onu yapan insanları hedef almak arasındaki uçurum, tartışmanın en karanlık yüzüdür.

Tüm bu gürültüye karşın film, ticari olarak dönemin en çok iş yapan yapımlarından biri oldu; yani bölünme, gişeyi değil ama markanın özgüvenini sarstı. Nitekim seri sonraki adımlarında daha temkinli, hayran beklentisini daha fazla gözeten bir çizgiye kaydı; bir sonraki bağımsız Star Wars filminin beklenenin altında iş yapması, stüdyodaki bu tedirginliği derinleştirdi. Son Jedi’nin mirası, bir filmin ticari zaferle kültürel huzursuzluğu aynı anda nasıl üretebileceğinin ders niteliğindeki örneğidir.

Bugünden bakıldığında Son Jedi, serinin rotasını fiilen belirleyen bir dönüm noktası olmayı sürdürüyor. Bir sonraki filmin onun gözü pek kararlarından bazılarını geri sarması bile, yarattığı sarsıntının büyüklüğünü kanıtlar. Sevilsin ya da sevilmesin, üzerine kayıtsız kalınamayan bu yapım, Macera kanonundaki yerini sağlamlaştırmıştır.

🎬 Küratör Notu

Bir filmin kalıcılığı yalnızca yarattığı uzlaşıyla değil, sürdürdüğü tartışmayla da ölçülür. Son Jedi, yıllar sonra hâlâ masaya yatırılıyor olmasıyla, çoğu pürüzsüz devam filminin asla erişemediği bir şeyi başarır: unutulmamak. Bu yüzden, beğenip beğenmediğinize bakılmaksızın, görülüp kendi kararınızın verilmesi gereken bir yapımdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Eyüp Tulûhan ETKER